Prawa i obowiązki małżonków w różnych kulturach

małżeństwo, islam, chrześcijaństwo (Fot. Bso ProDuctionz / Flickr)

Prawo polskie w czytelny sposób opisuje przepisy obowiązujące małżeństwa w Polsce. USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I Małżeństwo omawia między innymi zasady zawierania małżeństw w Polsce oraz określa prawa i obowiązki małżonków. Warunkiem koniecznym do zawarcia małżeństwa jest stan wolny obojga małżonków oraz pełnoletność. Dokumentami potrzebnymi do zawarcia związku małżeńskiego z obywatelem Polski są: skrócony odpis aktu urodzenia oraz dowód osobisty w przypadku kawalera, w przypadku wdowca lub rozwodnika dodatkowo skrócony odpis aktu poprzedniego małżeństwa, odpis wyroku sądu potwierdzającego rozwód lub odpis aktu zgonu małżonka.

Małżeństwo zawierane z osobą nieposiadającą obywatelstwa polskiego podlega również powyższym prawom. Dodatkową są wymagane również inne dokumenty: paszport, akt urodzenia z tłumaczeniem na język polski, zaświadczenie o zdolności prawnej do zawarcia związku małżeńskiego oraz potwierdzenie stanu wolnego wydane przez właściwy organ w kraju cudzoziemca. Niektóre kraje na przykład: Kanada i Arabia Saudyjska bardzo niechętnie wydają zaświadczenia o zdolności prawnej do zawarcia związku małżeńskiego poza ich granicami. W takich sytuacjach para musi starać się sądownie o uzyskanie zwolnienia z obowiązku przedstawienia powyższego dokumentu. Sytuacje tego typu znacznie wydłużają proces staranie się o ślub. Dodatkowym problemem bywa również, brak odpowiednich dokumentów pozwalających przyszłemu małżonkowi na pobyt w Polsce. Nieznajomość języka polskiego przez małżonka cudzoziemca powoduje, że para musi wynająć tłumacza przysięgłego, który będzie uczestniczył w spotkaniu dotyczącym ustalania daty ślubu oraz na samym ślubie. Małżonek musi w sposób świadomy wstąpić w związek małżeński z tego powodu tłumacz jest obowiązkowym uczestnikiem uroczystości.

Tekst oświadczenia jest często nazywany przysięgą małżeńską i brzmi: „Świadomy/Świadoma praw i obowiązków wynikających z zawarcia małżeństwa uroczyście oświadczam, że wstępuję w związek małżeński z (imię i nazwisko drugiej z osób wstępujących w związek małżeński) i przyrzekam, że uczynię wszystko, aby nasze małżeństwo było zgodne, szczęśliwe i trwałe.”  Podkreślane w oświadczeniu wartości takie jak zgoda, szczęście i trwałość określają ważne w społeczeństwie polskim cechy małżeństwa.

Prawa i obowiązki małżonków do których zobowiązują się małżonkowie w dniu ślubu są takie same dla żony i męża. Małżonkowie mają obowiązek wspólnego życia, wzajemnej pomocy oraz wierności małżeńskiej. Para ma prawo mieszkać razem oraz wspólnie pracować dla dobra rodziny, którą wspólnie tworzą. Obowiązkiem z tego wynikającym jest to, by  aby biorąc pod uwagę własne możliwości oraz zarobki, zaspokajać potrzeby finansowe oraz społeczne rodziny. Osobisty wysiłek włożony  w wychowanie dzieci, praca we wspólnym domu lub praca zapewniająca rodzinie dochody to jedne ze sposobów spełniania powyższego obowiązku. Zdobycie środków finansowych jest wymieniany jako wartość nadrzędna, której braku zadość uczynieniem może być zajmowanie się dziećmi oraz domem. W moich badaniach zbadano zależność finansową żony od męża oraz rodziców co pomogło zbadać kto w ich rodzinach odpowiedzialny jest za zaspokajanie potrzeb finansowych rodziny. Żona i mąż powinni wspólnie rozstrzygać istotne kwestie w ich związku. Zależność finansowa od rodziny może wpływać na prawo małżeństwa do samodzielnego podejmowania decyzji. Prawo do noszenia wspólnego nazwiska będącego przed małżeństwem nazwiskiem męża lub żony, pozwala małżeństwu w sposób szczególny poczuć się rodziną, w większości małżeństw kobieta przyjmuje nazwisko męża. Dzieci urodzone przez żonę są zawsze uznawane za dzieci męża a nazwisko jakie będą miały dzieci określają małżonkowie w dniu ślubu, w Polsce najczęściej jest to nazwisko męża.

Istotne jest, aby ogólne i prawne ustalenia dotyczące rodziny rozszerzyć o ustalenia z perspektywy społeczno-kulturowej. Psychologia międzykulturowa, wspólnie z antropologią kulturową, bada różnice w funkcjonowaniu oraz strukturze rodziny pomiędzy różnymi społecznościami. We współczesnym świecie temat ten jest bardzo istotny, jednak stale brakuje analiz teoretycznych. Generalizacje tworzone poprzez uwzględnienie koncepcji kulturoznawczych oraz socjologicznych są celem psychologi kulturowej wynikającym z potrzeb współczesnej rodziny. (Liberska, Janicka, 2014)

Małżeństwo w ujęciu społecznym

Małżeństwo i specyficzne problemy z niego wynikające jest tematem podejmowanym nie tylko przez psychologów, ale również socjologów oraz antropologów. Ujęcie antropologiczne pozwala na zrozumienie podstawowych form małżeństwa oraz tego, w jaki sposób ono ewoluowało. W kontekście społecznym temat małżeństwa jest bardzo istotny. Małżeństwo przybiera różne formy, różne są zasady doboru partnerów oraz zasady w nim panujące są różne w różnych kulturach.

Podstawowym założeniem dotyczącym małżeństwa jest to co, na co zwraca uwagę Bronisław Malinowski: “małżeństwo nigdy nie jest wolne w tym sensie, że każdy mężczyzna miałby swobodę poślubienia każdej kobiety. Aby się pobrać, dwoje ludzi musi wejść ze sobą w kontakt” (Daszkiewicz, 2010, s.21)

Zasady egzogamii i endogamii określają,  kto z kim może wejść w związek małżeński w danym społeczeństwie. Endogamia zwana naturalną, odnosząca się do miejsca przebywania przyszłych małżonków, które daje im szanse spotkania w dzisiejszym zglobalizowanym świecie ma co raz mniejsze znaczenie. Natomiast endogamia właściwa jest rzadko spotykanym zjawiskiem, gdzie społeczeństwo podzielone na kasty (sekcje) nie zezwala na małżeństwa międzykastowe. Najczęściej spotykanym typem endogamii jest endogamia przybliżona to znaczy związki osób z jednej grupy społecznej, klasy zawodowej. Endogamia religijna nie zezwala na małżeństwo z osobą niewyznającą tej samej wiary. Egzogamia jest zasadą przeciwną do endogamii. Małżeństwa egzogamiczne religijnie  nie są aprobowane przez wyznawców islamu oraz chrześcijaństwa. W obu religiach ustalone są zasady zawierania takich małżeństw. (por. Daszkiewicz, 2010). Możliwość zawierania małżeństw ograniczona jest również poprzez kryterium kazirodztwa, czyli brak możliwości zawierania związków w obrębie najbliższej rodziny. Ramy związku kazirodczego  w różny sposób są rozumiane przez różne grupy kulturowe i religijne.

Socjologowie dzielą rodzinę również pod względem formy małżeństwa: małżeństwo może być monogamiczne, poligamiczne lub poliandryczne. Małżeństwo monogamiczne jedyne legalne małżeństwo w Polsce jest to związek jednego mężczyzny oraz jednej kobiety. Związki poligamiczne to poligynia czyli małżeństwo jednego mężczyzny z więcej niż z jedną kobietą i poliandria związek kobiety z więcej niż jednym mężczyzną. Poligynia świadczy o wysokim statusie materialnym mężczyzny jest tradycyjną formą związku między innymi w społecznościach muzułmańskich. Poliandria jest najrzadziej spotykaną formą małżeństwa, akceptowaną jedynie przez 0,5 % społeczeństw (Liberska, Janicka, 2014). Małżeństwa takie nie są zalegalizowane w prawie polskim, jednak w innych krajach związki poligamiczne są prawnie i społecznie akceptowane. Małżonek dorastający w społeczeństwie gdzie poligamia jest obecna ma inne wyobrażenie o małżeństwie niż osoba dorastająca w kraju gdzie jest ono zakazane. Wynika to z faktu, że część wzorców zachowania oraz przekonania jest przekazywanych w postaci instrukcji i przykładów. Te przekonania i wzorce postępowania nazywane są skryptami kulturowymi (Whiting, Edwards, 1998 za: Liberska, Janicka, 2014).

Małżeństwa dzielone są również ze względu na role przypisane małżonkom. Rola autorytetu jest  jedną z najważniejszych ról, ponieważ do osoby w tej roli należy władza w rodzinie. W różnych społeczeństwach funkcjonują trzy główne typy rodzin ze względu na przydział autorytetu rodzinnego: patriarchat, gdzie od najważniejsze decyzje rodzinne podejmowane są przez ojca (męża), matriarchat gdzie władza w całości powierzona jest matce (żonie) oraz ostatni typ zwany partnerskim lub egalitarnym, gdzie partnerzy dzielą władzę między sobą. Model patriarchalny obserwowany jest w większości znanych kultur. Jednak badania antropologów umożliwiły poznanie społeczeństw, gdzie role płci stereotypowo  przypisane zachowaniom typowo kobiecym i męskim są odwrócone. Obserwacja plemion  zamieszkujących Nową Gwineę, zapoczątkowała dyskusję na temat płci społeczno-kulturowej (por.: Liberska, Janicka, 2014). Model egalitarny jest to model współczesny powstały poprzez zmianę tradycyjnego spostrzegania ról społecznych. Główną przyczyną powstania partnerskiego modelu rodziny jest zmiana pozycji kobiety. Możliwość podjęcia przez żonę pracy zawodowej oraz zdobycia wyższego wykształcenia, wymusza podział obowiązków domowych między oboje małżonków. W sytuacji kiedy i mąż i żona pracują powinni również dzieli prace związane z domem i dziećmi. Model egalitarny sprawia, że mężczyzna staję się bardziej uważny na potrzeby rodziny a żona w większym stopniu niż w tradycyjnym modelu (patriarchalnym) skupia się na własnym rozwoju (Kazimierczak, 2008, za: Liberska, Janicka, 2014).

Według antropologów pomimo zmian społecznych schemat podziału funkcji w rodzinie jest schematyczny i uniwersalny. Matka sprawuje podstawową fizyczną oraz emocjonalną opiekę nad dzieci a mąż kierowany uczuciami oraz zwyczajami pomaga żonie w określony sposób. Zobowiązania i wysiłki ojca mają podkreślić jego poświęcenie oraz odpowiedzialność za rodzinę. W wychowaniu potomstwa biorąc więc udział i ojciec i matka, jednak zakres ich obowiązków zależy od płci dziecka oraz kultury małżonków.  Żona tradycyjnie zajmuję się również przygotowywaniem posiłków oraz dba o dom. Mężowi natomiast przysługuje rola obrońcy oraz wykonuję zajęcia wymagające więcej siły, zdecydowania czy odwagi (por. Malinowski, 2005).

Pomimo podobieństw odnoszących się do ról i obowiązków małżonków istnieją również różnice kulturowe często związane z zasadami religijnymi różnych społeczeństw. Zbadane kobiety w większości związane były z muzułmanami lub chrześcijanami z tego powodu w kolejnych podrozdziałach skupię się na rozumieniu małżeństwa oraz prawach i obowiązkach małżonków w tych dwóch religiach.

Wszystko to może generować specyficzne trudności w relacjach małżeńskich a szczególnie w małżeństwach mieszanych. Małżeństwa międzykulturowe już na samym początku napotykają szereg trudności, które są różne od trudności małżeństw pochodzących z jednej kultury. Odmienność wyobrażeń o małżeństwie oraz różnorodność obserwowanych wzorców relacji małżeńskiej u partnerów może być przyczyną nieporozumień oraz konfliktów na tle kulturowym. Brak znajomości zasad panujących w rodzinach z kręgu kulturowego małżonka może być źródłem frustracji oraz braku zrozumienia postawy partnera a co za tym idzie mogą mieć wpływ na samoocene oraz poczucie alienacji. Różnice w sposobie pojmowania związku małżeńskiego są wyraźniejsze u osób, które poślubiają osobę nie tylko innego pochodzenia narodowego, ale i religijnego. Religia jest elementem kultury, który w ma znaczny wpływ na życie rodzinne i małżeńskie.

Małżeństwo w kulturze chrześcijańskiej

Chrześcijanie nie są jednolitą grupą wyznaniową dzielą się na wspólnoty katolickie, prawosławne i protestanckie. Każda z powyższych społeczności nieco inaczej spostrzega pewne dogmaty wiary oraz życie codzienne wyznawców. Z danych GUS (na rok 2013) wynika, że w Polsce około 87 % społeczeństwa to katolicy. Powołując się na powyższe dane w swojej pracy skupiam się na obrazie małżeństwa w religii katolickiej. Pojęcia małżeństwo w chrześcijaństwie oraz małżeństwa katolickie w kontekście pracy uznane zostały za tożsame.

Małżeństwo w chrześcijaństwie ma status sakramentu. Jest ono nazywane przymierzem pomiędzy mężem i  żoną. Przymierze małżeńskie pozwala na utworzenie wspólnoty, która dzieli ze sobą całe przyszłe życie. Chrześcijanie wierzą, że zostali stworzeni przez Boga oraz zostali przeznaczeni do miłości. Małżeństwo w chrześcijaństwie oparte jest na wzajemnej miłości małżonków, która ma być skierowana na dobro małżonków oraz urodzenie i wychowanie potomstwa. Fakt, że małżeństwo jest sakramentem dla chrześcijan wskazuje na istotność samego rytuału zamążpójścia oraz to jak ważną funkcję religijną ma sam ślub. Małżeństwo jest dla chrześcijan błogosławione oraz wspierane przez Boga a przysięga złożona przez Bogiem w sposób nierozerwalny łączy małżonków. Małżeństwo chrześcijan zostało ustanowione przez Boga i to Boże zasady regulują obowiązki i prawa małżonków. (por. Gajda. 2000, s. 22-24)

Do zawarcia związku małżeńskiego konieczne jest spełnienie warunków koniecznych takich jak odbycie odpowiedniego przygotowania, dojrzałość małżonków do zamążpójścia, stan wolny małżonków. Narzeczeni wspólnie odbywają nauki przed małżeńskie oraz wykazują zdolność do zawarcia związku małżeńskiego. Takie przygotowania umacniają poczucie więzi w partnerach i uczy właściwych postaw małżeńskich. W kościele katolickim istnieją również przeszkody do zawarcia związku małżeńskiego. Przeszkody są to okoliczności, które nie pozwalają na zawarcie ważnego małżeństwa, są to cechy osobiste i okoliczności, które nie pozwalają osobie na zawarcie związku małżeńskiego. Przeszkoda nawet jeżeli występuję u jednej ze stron małżeństwa czyni małżeństwo nieważnym (por. Gajda, 2000). Przeszkodami do zawarcia związku małżeńskiego są między innymi: wiek (poniżej 18 roku życia), impotencja, brak stanu wolnego, różności religii, pokrewieństwo. (por. Gajda, 2000).

Ze względu na duchowy charakter małżeństwa w chrześcijaństwie związki mieszane wyznaniowo nie są akceptowane we wspólnotach katolickich. Małżeństwem mieszanym w kościele katolickim nazywa się związek dwóch ochrzczonych osób, z których jedna nie pochodzi lub nie jest członkiem wspólnoty Kościoła katolickiego. Zawarcie takiego małżeństwa bez uzyskania zezwolenia  jest zakazane. Pojęcie małżeństwa mieszanego w kościele katolickim nie obejmuje sytuacji, w której jeden z małżonków nie jest osobą ochrzczoną. Małżeństwo z osobą nieochrzczoną jest sytuacją zupełnie różną od małżeństwa z osobą ochrzczoną nienależąca do kościoła katolickiego.

Co do zawarcia małżeństwa mieszanego – istnieje tylko zakaz, podczas gdy w przypadku małżeństwa strony katolickiej z osobą nieochrzczoną – występuje przeszkoda zrywająca. (Gajda, 2000, s. 197)

Kościół katolicki nie jest przychylnie nastawiony wobec małżeństw mieszanych. Dokumenty kościelne pouczają, aby odwodzić młodych ludzi od pomysłu związku z niekatolikiem. Młodzież katolicka pouczana jest o konieczności zawierania małżeństw z wyznawcami własnego Kościoła (por. Gajda 2000,s. 201). Powodami, dla których małżeństwo mieszane nie jest akceptowane przez katolików są różnice pomiędzy małżonkami powstałe poprzez inne wyznanie. Kościół podkreśla rolę jedności w małżeństwie, która jest podstawą wspólnotowości oraz pokoju w małżeństwie. Małżeństwa mieszane w rozumieniu kościoła katolickiego mogą mieć trudności  w podejmowaniu wspólnych decyzji w sprawach zasadniczych dla harmonijnego życia rodzinnego.

Małżonkowie chrześcijańscy powinni w swoim życiu być świadomi zasad oraz zobowiązań wynikających z ich wiary. Małżonek nie będący katolikiem może nie zawsze rozumieć i akceptować zachowania żony katoliczki, może on próbować wpłynąć na zachowanie czy zmianę wiary żony. Sytuacja związku mieszanego może stanowić zagrożenie dla praktykowania wiary. Obowiązek wychowania oraz ochrzczenia potomstwa może być trudniejszy lub niemożliwy do wykonania kiedy jeden z małżonków nie jest katolikiem. (por. Gajda 2000,s. 202-203). Kościół jest ostrożny wobec małżeństw mieszanych. Nie zabrania on jednak bezwzględnie małżeństwa z osobą ochrzczoną nienależącą do społeczności katolickiej, ponieważ ograniczałoby to prawom człowieka do wyboru partnera i zawarcia małżeństwa. Osoby, które świadomie, znając skutki oraz posiadając powody chcą zawrzeć małżeństwo mieszane mogą złożyć odpowiednie wnioski aby uzyskać zezwolenie. Stroma katolicka jest w takich sytuacjach zobowiązana do złożenia oświadczenia, że dochowa zobowiązań obejmujących:

a) zachowanie własnej wiary;

b) usunięcie zagrożeń w jej praktykowaniu;

c) uczynienie tego, co jest w mocy ze strony katolickiej, by całe potomstwo było ochrzczone i wychowane w jej wierze (Instrukcja 1986 r., n. 73). (Gajda 2000, s.2003)

Tekst oświadczenia (przyrzeczenia) nie zapewnia miłości i zgody w małżeństwie międzykulturowym. Co więcej przyrzeczenie to może być powodem konfliktów w związku, kiedy współmałżonek jest osobą wyznającą inną religię lub jest osobą niewierzącą. Małżonkowie w związku międzyreligijnym powinni wg Kościoła katolickiego zostać poinformowani o trudnościach wynikających z różnic światopoglądowych.

Chrześcijaństwo nie zezwala na poligamię, związek małżeński jest również nierozerwalny. Jeżeli związek małżeński został zawarty w prawidłowy sposób z poszanowaniem praw kanonicznych nie ma możliwości unieważnienia go. Chrześcijanin może powtórnie zawrzeć związek małżeński jedynie w sytuacji śmierci współmałżonka. Możliwa jest jednak separacja małżonków, która ma dwie formy dozgonną lub czasową. Separacja jest rozdzieleniem małżonków polegającym na zerwaniu lub zaniechaniu wspólnoty (mieszkania, stołu i łoża), jednak małżeństwo nadal trwa (por. Gajda, 2000). W sytuacji kiedy zachodzą okoliczności pozwalające lub wymagające rozejścia małżonków para ma prawo do zwolnienia z obowiązku oddawania małżeńskiej powinności oraz wspólnego zamieszkania.  “Separacja rożni się od rozwodu, którego celem jest rozerwanie węzła małżeńskiego z możliwością zawarcia nowego związku (cywilnego).” (Gajda, 2000, s.236)

Rola żony i męża w  kulturze chrześcijańskiej opisywana jest w kategorii zwierzchnictwa męża oraz poddaństwa żony. Rolą chrześcijańskiego męża jest bardzo odpowiedzialna, ponieważ w dniu ślubu przyjmuje on zobowiązanie za dalsze życie żony. Społeczeństwa niezależne określają taki podział jako patriarchalny, jednak w ramach wspólnoty małżeńskiej jaką powinni tworzyć chrześcijańscy małżonkowie, chęć niezależności jest drugorzędna do potrzeby wspólnotowości. Aby mąż w prawidłowy sposób wypełniał swoje powołanie do zwierzchnictwa oraz odpowiedzialności powinien on okazywać swojej żonie miłość oraz otaczać ją opieką, wykonując swoje domowe obowiązki. Służba rodzinie poprzez zabezpieczenie finansowe oraz wykonywanie cięższych prac domowych, praca nad rozwojem dzieci. Organizacja prac domowych oraz ustalenia hierarchii wartości w rodzinie to kolejne ważne zadanie męża chrześcijanina. Najistotniejszym powołaniem męża jest prowadzenie duchowe rodziny, rozumiane jako bycie przykładem i pomocnikiem dla żony oraz dzieci w ich rozwoju duchowym. Mąż powinien wykazywać się postawą pełną czułości oraz szacunku zarówno do żony jak i do dzieci. Według chrześcijan każdy mężczyzna otrzymał od Boga cechy i uzdolnienia, które pomagają mu w realizacji jego roli w rodzinie.  Zadaniem mężczyzn jest więc jedynie rozwój tych cech poprzez ich docenienie oraz akceptację (por. Martin, 2000). Wiele kobiet ma trudności z pogodzeniem się z ich rolą jaką przypisuje im chrześcijańska wizja żony. Żona jako pomocnik, towarzysz mężczyzny, stworzony, aby wspierać męża. Przekładanie dobra wspólnego nad dobro własne jest dla chrześcijan podstawą małżeństwa a pozbycie się chęci współzawodnictwa zastępując ja pragnieniem wspólnotowości warunkiem powodzenia małżeństwa. Według Martina małżeńskie różnice pozwalają na funkcjonowanie w jedności. Mąż pełniący rolę głowy rodziny reprezentuje rodzinę w świeci zewnętrznym oraz określa kierunek rozwoju rodziny, żona natomiast powinna tworzyć dom oraz otaczać jego członków miłością. To właśnie chrześcijańska żona zapewni rodzinie stabilność wewnętrzną. Żona ma zapewniać mężowi wsparcie w jego obowiązkach. Żona powinna wpływać w sposób pozytywny na rozwój duchowy męża pamiętając o tym, że wychowanie męża nie jest właściwym sposobem pomocy. Postawa poddania oraz posłuszeństwa wobec męża jest dla żony najwłaściwszą i pozwala jej rozwijać kobiece cechy osobowości. Idealna chrześcijańska żona to kobieta wierząca, która jest silna poprzez swoją wiarę oraz ufność w Boży plan. Miłosierne serce oraz łagodność ducha są pożądanymi cechami chrześcijanki (Martin, 1992).

Chrześcijańska wizja małżeństwa przedstawiona przez Martina jest wizją opartą na Biblii oraz tradycji. Obecnie wiele chrześcijańskich rodzin odchodzi od takiego modelu rodzin. Jego elementy są jednak wciąż szanowane przez wierzących chrześcijan. Model małżeństwa w chrześcijaństwie opisany w pracy ma służyć za punkt odniesienia w zrozumieniu możliwych przyczyn różnic w poczucia alienacji lub samooceny u kobiet w związkach międzywyznaniowych.

Małżeństwo w kulturze islamu

Islam jest religią wielu narodowości i ludzi pochodzących z wielu odmiennych kultur. Muzułmanie mieszkający w krajach bliskiego lub dalekiego wschodu, europy, Australii czy ameryki znacznie różnią się w spostrzeganiu i przestrzeganiu zasad religijnych. W mojej pracy opisane zostało ogólnie małżeństwo muzułmańskie z perspektywy islamu w oparciu o podstawowe źródła jakimi są Koran – święta księga islamu oraz Sunna- zbiór wypowiedzi Proroka Muhammada.

Małżeństwo w kulturze islamu jest jednym z obowiązków religijnych.  Prawidłowa relacja między mężem i żoną ma chronić moralność. Małżeństwo jest rozumiane jako obowiązek społeczny, ponieważ dzięki niemu powstaje rodzina będąca podstawową komórką społeczną. W islamie wszelkie pozamałżeńskie relacje intymne są zakazane przez co małżeństwo jest dla muzułmanów jedyną akceptowaną formą seksualnej relacji. Celami muzułmańskiego małżeństwa są wzajemna miłość, wspólne towarzyszenie sobie w różnych chwilach, życie w pokoju i zgodnie z zasadami wiary oraz wydanie na świat potomstwa. Małżeństwo ma służyć wzajemnej gratyfikacji emocjonalnej oraz seksualnej oraz redukcji napięć.  Koran poświęca kilka wersetów właśnie relacji pomiędzy mężem a żoną:

I pośród Jego znaków jest ten, że On stworzył dla was – z was samych- małżonki, byście skłaniali się ku nim i znajdowali w nich wypoczynek; i on stworzył pomiędzy wami miłość i czułość. (Koran, s.890)

Małżeństwo jako forma związku między kobietą a mężczyzną jest dla muzułmanów aktem czci wobec Boga, ponieważ wybierają oni posłuszeństwo Bogu  wobec Jego zakazu związków pozamałżeńskich. Małżeństwo w islamie rozumiane jest również jako uroczyste przymierze-umowa między małżonkami, którzy muszą wyrazić nieprzymuszone przyzwolenie oraz wykazywać dojrzałość na zawarcie związku. Warunki ważności małżeństwa różnią się nieznacznie w opinii uczonych muzułmańskich, natomiast podstawowymi warunkami są: zgoda obu stron, wiano – podarunek, wiano od pana młodego dla panny młodej (mahr),  dwóch świadków płci męskiej oraz to, że małżeństwo powinno być ogłoszone do wiadomości społeczeństwa.

Wybór małżonka w islamie jest ograniczony przez zasady określające wyznanie małżonka oraz zasadę kazirodztwa. Muzułmanin (mężczyzna) ma prawo poślubić kobietę z ludu księgi, czyli żydówkę, chrześcijankę i muzułmankę, nie może jednak poślubić osoby innej wiary niż wymienione czy ateistki. Muzułmanka natomiast może wyjść za mąż jedynie za muzułmanina. Prawa te są ustanowione przez Koran. I są przez religijnych muzułmanów ściśle przestrzegane. Osoby, które łamią te zasady spotykają się z brakiem akceptacji a nawet wykluczeniem ze strony społeczności.

…I (dozwolone są wam) cnotliwe kobiety spośród wiernych, i cnotliwe kobiety spośród tych, którym została dana Księga wcześniej… (Koran, s. 243-244)

Nie zawierajcie małżeństw z kobietami, które przypisują Bogu współtowarzyszy, dopóki nie uwierzą….I nie wydawajcie za mąż (waszych wierzących córek) za mężczyzn, którzy przypisują Bogu współtowarzyszy, dopóki nie uwierzą. Wierzący niewolnik jest lepszy od (wolnego) mężczyzny, który przypisuje Bogu współtowarzyszy… (Koran, s.110)

Małżeństwa mieszane wyznaniowo w islamie muszą przestrzegać zasad islamu. Żona muzułmanina musi szanować męża oraz jego obowiązki religijne. Nie może ona działać na szkodę lub utrudniać mu praktyk religijnych. Dzieci muzułmanina zawsze są muzułmanami (niezależnie od wyznania matki). Fakty te często są powodem konfliktów w związkach mieszanych wyznaniowo.

Reguły kazirodztwa w islamie określone są przez Koran.

Zabronione są wam wasze matki (w tym macochy oraz matki waszych ojców), wasze córki (w tym wnuczki), a także  siostry (również siostry przyrodnie); wasze ciotki ze strony ojca i ze strony matki, córki waszych braci i córki waszych sióstr; wasze matki, które was karmiły piersią; wasze mleczne siostry, matki waszych żon; wasze pasierbice będące w waszej pieczy, zrodzone z waszych żon z którymi skonsumowaliście małżeństwo (…) i małżonki waszych synów, zrodzonych z waszych lędźwi; i (nie wolno wam) brać za żony dwóch sióstr (dotyczy to także siostrzenicy i jej ciotki)… (Koran, s. 199).

Co interesujące w islamie są trzy rodzaje sytuacji, w których kobieta i mężczyzna nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa. Pierwsza sytuacja to sytuacja kiedy występuję więź krwi, spowodowana urodzeniem; w drugiej sytuacji są to więzi powstałe poprzez zawarcie związków małżeńskich oraz sytuacja trzecia kiedy więź nazywana jest więzią mleczną powstaje kiedy dwoje ludzi w dzieciństwie było karmionych przez jedną kobietę.

W islamie dozwolone są natomiast małżeństwa pomiędzy najbliższym kuzynostwem. Muzułmańskie społeczeństwa nie pozwalają na mieszanie się osób płci przeciwnej. Ma to na celu eliminacje możliwości tworzenia się niemałżeńskich relacji. Takie relacje są źle spostrzegane i osoby, które zostają posądzone o relacje intymne pozamałżeńskie są skazane na brak aprobaty a nawet jawne przejawy braku szacunku ze strony społeczeństwa. Muzułmanie zazwyczaj szybko po poznaniu kandydatki na żonę podejmują decyzję o ślubie. Po spotkaniu rodzin, podejmują decyzję o małżeństwie, wspólnie z rodzinami ustalają datę ślubu oraz kwestie formalne. Narzeczeństwo w islamie jest czasem wzajemnego poznania, lecz nie ma w nim miejsca na intymność, ponieważ narzeczeni nie mogą przebywać w samotności.

Muzułmanin i muzułmanka przy spełnieniu powyższych zasad mogą zawrzeć związek niezależnie od narodowości współmałżonka. Prorok Muhammad (Pokój z Nim) podkreślał jedność muzułmanów niezależnie od kraju pochodzenia.

O ludzie! Wasz Stworzyciel jest jeden. Wasz ojciec też jeden; wszyscy jesteście dziećmi Adama. Adam zaś został stworzony z ziemi. U Allaha najwartościowszy z was jest ten, który jest najbardziej pobożnym muzułmaninem. Arab nie posiada wyższości nad nie-Arabem. Wyższość jest tylko w pobożności(Ramazan, 2009 , s.367).

Pobożność, o której mówi powyższy hadith (wypowiedź Proroka Muhammada) jest cechą jakiej u współmałżonka powinien szukać muzułmanin i muzułmanka.

Islam zezwala na poliginie, wyznacza jednak zasady jakimi ma kierować się mężczyzna w związku monogamicznym. Pierwszą zasadą jest ograniczenie liczby żon do czterech. Zasadą drugą i najważniejszą jest zasada sprawiedliwości, mężczyzna musi w takim samym stopniu zaspokajać potrzeby materialne jak i emocjonalne każdej z żon. Zasada ta nie dotyczy miłości, ponieważ mężczyzna nie może kontrolować swoich uczuć, musi jednak okazywać je w sposób niełamiący zasad sprawiedliwości. Trzecia zasada odnosi się do możliwości finansowych aby utrzymać kolejną żonę. Mężczyzna nie posiadający wystarczających środków aby, przy utrzymaniu obecnego statusu finansowego pierwszej żony zapewnić taki sam żonie kolejnej, nie może wejść w kolejny związek małżeński. Poligamia ma zapewnić bezpieczeństwo kobiecie, szacunek dla moralności oraz prawowitych związków w społeczeństwie oraz zaspokojenie potrzeb emocjonalno-społecznych mężczyźnie (por. AlSheha, 2002). W Polsce małżeństwa poligamiczne są zakazane, więc mężowie mieszkający w Polsce nie mogą wiązać się z kolejną żoną.

Role w małżeństwie są zwykle podzielone oraz zależne od obowiązków, które są inne dla męża a inne dla żony. Żona idealna w świetle islamu to kobieta wierząca i bogobojna, oddana mężowi, która dba o honor swój oraz męża. Kobieta w islamie powinna być skromna i zachowywać swoją urodę jedynie dla męża. Rola muzułmańskiej żony jest bardzo odpowiedzialna i skoncentrowana na rodzinie. Możliwość wydania na świat potomstwa jest ważną lecz drugorzędną cechą żony, która przez swoją bogobojność ma być ostoją spokoju i wytchnienia dla męża. Nie musi ona pracować a wszelkie zarobione przez nią pieniądze są jej własnością. Muzułmańska żona stając się matką znacząco podwyższa swoją pozycję w społeczeństwie, ponieważ matka jest najważniejszą osobą w życiu muzułmanina. Szacunek dla matki i teściowej jest bardzo istotny dla muzułmanów. Islam nakazuje dobroć i szacunek okazywany rodzicom. W islamie mężczyzna powinien dbać o swoich rodziców (szczególnie matkę) nawet kosztem rodziny nuklearnej jaką tworzy z żoną. Takie zachowanie może być przyczyną konfliktów małżeńskich, kiedy potrzeby teściów są nieadekwatne w opinii żony.

Muzułmanin jest głową rodziny i to na nim spoczywa  obowiązek utrzymania rodziny. Wiele kobiet odczuwa z tego powodu frustrację bo dorastając w rodzinie o systemie egalitarnym lub matriarchalnym trudno im odnaleźć się w małżeństwie z osobą o patriarchalnym spojrzeniu na rodzinę. Mąż muzułmanin musi być osobą wierzącą i podobnie jak żona oddaną Bogu. Jego obowiązkiem wobec Boga i żony jest opieka nad żoną, zapewnienie jej mieszkania, odzieży, żywności oraz standardów życia nie niższych niż te, do których przywykła w rodzinie pochodzenia. Mąż ma obowiązek traktować żonę właściwie, zwracając uwagę na jej uczucia, powinien być dla niej łagodny oraz pełen troski i życzliwości. Mąż powinien pomagać żonie w pracach domowych oraz poświęcać jej swój czas. (por. AlSheha, 2002)

Małżonkowie żyjący według zasad islamu powinni szanować wspólne tajemnice oraz sekrety. Szczególnym rodzajem tajemnicy jest życie intymne małżonków. Muzułmanom znana jest wypowiedź Proroka mówiąca o obowiązku zachowania tajemnicy sypialni. „Zaprawdę, wśród ludzi którzy będą mieli najbardziej żałosne pozycje przed Allahem w Dniu Zmartwychwstania to mężczyzna który, po intymnym zbliżeniu się do swojej żony wyjawia jej sekrety.”

Islam nakłania wierzących do wstydliwości oraz szacunku dla sekretów współmałżonka poprzez odniesienie do życia wiecznego, które jest celem życia muzułmanów. Bogobojny muzułmanin odczuwa lęk przed złamaniem Bożych zasad i nie mówi innym o swoim życiu intymnym z żoną. Sytuacje te bywają przyczyną konfliktów kiedy jedno z małżonków nie przestrzega tej zasady lub kiedy w życiu intymnym małżeństwa występują trudności lub problemy. W islamie życie seksualne małżonków ograniczone jest kilkoma zasadami, zakazany jest stosunek analny oraz seks podczas menstruacji. Kobieta w trakcie seksu analnego czy podczas menstruacji może odczuwać dyskomfort, a islam zabrania krzywdzenia. W niektórych krajach mężczyźni tak szeroko rozumieją zakaz stosunku w trakcie miesiączki, że unikają w tym czasie kontaktu fizycznego z żoną, jest to jednak nadinterpretacja niezgodna z islamem. Żona nie powinna odmawiać mężowi współżycia, bez powodu a mąż powinien zaspakajać seksualne i emocjonalne potrzeby żony, na przykład poprzez grę wstępną. Seks oralny jest kwestią sporną i wielu uczonych uważa, że jest on niemile widziany. Zbliżenia seksualne w małżeństwie są dla muzułmanów dobrym uczynkiem i powinny dawać obu stonnom satysfakcję, która ma chronić moralność społeczeństwa.

Trwałość małżeństwa muzułmańskiego powinna być zachowana dzięki przestrzeganiu Bożego Prawa oraz życiu w atmosferze wzajemnego zrozumienia oraz miłosierdzia. Islam zezwala na rozwód jest to jednak czyn ostateczny w sytuacjach konieczności oraz niemile widziany w świetle prawa muzułmańskiego. Świadczą o tym wypowiedzi Proroka Muhammada:

Najbardziej znienawidzoną rzeczą przez Allaha, która jest dozwolona człowiekowi – to rozwód. ( AlSheha, 2002, s.76)

Nie rozwódźcie się z kobietami jak tylko na podstawie daleko idących podejrzeń, bo Allah nie lubi tych, którzy (próbują) zmieniają swoich partnerów. ( AlSheha, 2002, s.76)

Muzułmanie uważają rozwód za porażkę oraz ostatnią szansę dla małżonków. Muzułmańskie społeczeństwo zawsze szuka rozwiązań dla konfliktów między małżonkami w celu uniknięcia rozwodu.

Muzułmanin ma prawo do podjęcia decyzji o rozwodzie, w sytuacji kiedy konflikt między nim a żoną nie może zostać rozwiązany przez inne metody. Mężczyzna powinien mieć świadomość oraz być gotowy na poniesienie strat psychicznych oraz finansowych. Koszty psychiczne to poczucie porażki, zaniżenie samooceny, utrata pozycji społecznej wynikająca ze złego wizerunku rozwodnika. Finansowe konsekwencje, wynikające z rozwodu, odnoszą się do utraty prezentu ślubnego (ofiarowanego żonie w dniu ślubu) oraz konieczność płacenia żonie alimentów. Mężczyzna powinien kierować się w swojej decyzji racjonalnością, powinien rozważyć wszystkie konsekwencje oraz wykorzystać wszystkie metody poprawy sytuacji w związku przed podjęciem ostatecznej decyzji o rozwodzie. Jeżeli pomimo starań mężczyzna nie widzi szans na dalsze szczęśliwe życie z żoną ma prawo podjąć decyzję o rozwodzie (talaq).

Kobieta w islamie również ma prawo decydować o rozwodzie. Jest wtedy zobowiązana do oddania małżonkowi swojego prezentu ślubnego. Czasami ten posag ślubny jest jedynym majątkiem kobiety, więc uzasadnione są jej obawy o sytuację materialną po rozwodzie. Rozwód przynosi też konsekwencje psychiczne i społeczne w życiu kobiety. Utrata statutu mężatki, powoduje stygmatyzacje społeczną.

Prawodawstwo islamskie znając tajniki duszy ludzkiej i jej uczuć dozwoliło mężczyźnie w przypadku znienawidzenia żony podjąć decyzję o rozwodzie. Podobnie kobiecie islam dał prawo wystąpienia o rozwód, jeśli nienawidzi ona swego męża z powodu złego jej traktowania zarówno słowami jak i czynami lub z powodu jego wrodzonej wady płciowej lub odmawiania jej współżycia seksualnego lub z powodu jego poważnej choroby tak jak trąd, gruźlica lub choroba weneryczna itp. (AlSheh, 2002, s.77)

Opisany wyżej małżeński związek muzułmanów jest wzorowym oraz opartym na Koranie i wypowiedziach Proroka. Muzułmańskie społeczeństwa różnych krajów czasami znacznie różnią się od wzorcowego opisu. Jednak znajomość zasad panujących w religii małżonka lub dzielenie z nim tych zasad jest kluczowym elementem dla powodzenia związku międzykulturowego.


Aleksandra Wróbel-Murshidmgr Aleksandra Wróbel-Murshid | Psycholog, doktorantka Uniwersytetu Śląskiego, nauczycielka religii w Centrum Kultury Islamu.

Prywatnie żona Saudyjczyka, która najchętniej nie wychodziłaby z kuchni. Zafascynowana zdrowiem i jakością życia oraz dietetyką. Muzułmanka na rowerze.

Prowadzi fanpage na Facebooku: Polish Muslimah, Zdrowo, halal i bezglutenowo  oraz 100 lat w zdrowiu.

Related posts

2 Thoughts to “Prawa i obowiązki małżonków w różnych kulturach”

  1. Jacklyn

    Thanks for your thoushtg. It’s helped me a lot.

  2. Agnes

    Ciekawy artykuł, bardzo obrazowo opisane zasady małżeństwa w islamie oraz pokazane jak podobne są zasady życia małżeńskiego wg obu ksiąg.

Leave a Comment