Maski bogów i diabłów w Meksyku oraz maski sepulkralne Mezoameryki i dawnych cywilizacji Peru

Maski meksykańskie, maska, Meksyk (Fot. CarlosVanVegas)

Wszystkie kultury starego Meksyku miały zwyczaj prezentowania swoich bóstw za pomocą masek. Były one noszone przede wszystkim przez kapłanów, podczas rytualnie odprawianych uroczystości. W ten sposób łączono swoje energie z odpowiednim bóstwem. Na czas noszenia maski, człowiek zespalał swoją osobowość z bóstwem, stając się w ten sposób jakby bogiem – człowiekiem. Masek używali również królowie i książęta w celu symbolicznego podkreślenia swojej potęgi, żądając, by pogrzebano je wraz z nimi. Były one zatem specyficznymi insygniami władzy. Dla wielu ludów sztuka wyrabiania masek była i nadal jest magicznym sposobem na przybliżenie do siebie bardzo oddalonych i wyniosłych bóstw oraz na stopienie się z ich niezwykłą mocą.

Przykładowo maska azteckiego boga Huitzilopochtli – boga cieni, przedstawia go jako bóstwo – opiekuna. W tym wcieleniu był on nazywany Huitzilopochtli (tj. Niebieski Koliber). Maska, wykonana z obsydianu (szkliwa wulkanicznego), przejęła rolę jego zastępcy, a nazywana była Ixtilton (Mały Murzyn). Miała przynosić domownikom, szczególnie dzieciom, łagodnej spojrzenie i spokojny sen. Maska w pozytywny sposób oddziaływała na podświadomość, której wielką moc należy dla swojego dobra odpowiednio ukierunkować.

Maska społeczności Huichol
Maska społeczności Huichol

Również ludzie ze społeczności Huichol, zamieszkujący Zachodnią Sierra Madre, ręcznie wyrabiali dekoracyjne maski, reprezentujące ich szamanów, starożytnych proroków czy też bogów. Używali do tego celu połączeń kolorowych paciorków bądź też sznurów pomalowanej przędzy. Najczęściej stosowane przez nich kolory to czerwony, zielony, żółty i niebieski. Jednak nowe pokolenia artystów Huichol zapoczątkowały nowe trendy w sztuce i wprowadziły także inne barwy – brąz, lawendę, błękit. Ich maski stanowią bardzo złożone obrazy i miniatury plastyczne, przedstawiające rytuały i święta szczepowe.

Maska boga słońca Inków
Maska boga słońca Inków

Także cywilizacja Inków z Ameryki Południowej, pozostawiła po sobie wspaniałą złotą maskę, swojego głównego bóstwa – Słońca, otoczonego dobroczynnymi promieniami. Jednakże nasza dzisiejsza wiedza na ten temat jest wielce fragmentaryczna, trudno zatem jest określić, jakie funkcje i jakie znaczenie symboliczne owe maski mogły posiadać.

Powszechne wśród ludów Mezoameryki były również maski przedstawiające różnego rodzaju zwierzęta – jelenia, węża, jaguara. Zachowały się z tamtych czasów liczne maski jaguara – nefrytowe Olmeków, ceramiczne Zapoteków i złote Chavin. Zwierzęta te nie były już postrzegane jako bogowie albo wyższe istoty, lecz jako cenne dary natury, stąd otaczano je kultem. Maski te są dziś nadal przez wielu ludzi używane podczas świąt.

Alabastrowa maska pogrzebowa Teotohuakanów
Alabastrowa maska pogrzebowa Teotohuakanów

W Peru oraz w Mezoameryce spotykamy również inną, szczególną odmianę maski – maskę sepulkralną, wyobrażającą oblicze zmarłego np. prekolumbijska maska terakotowa z Guatavita, alabastrowa maska pogrzebowa Teotohuakanów, maski zrobione z czaszek zmarłych ludzi w Meksyku. W odniesieniu do znalezionych w Peru masek pośmiertnych ze złota, drewna lub gliny, wysunięto przypuszczenie, że mają one gwarantować zmarłym dalsze życie . Pełniły one funkcję funeralną, ich zadaniem było utrwalenie indywidualnej duszy nieboszczyka, dlatego też nadawano im cechy portretowe.

Maska życia i śmierci Majów
Maska życia i śmierci Majów

Maska „życie i śmierć”, należąca do dziedzictwa kulturowego Majów, przedstawia ludzką twarz, przedzieloną pionową linią na pół. Z jednej strony twarz jest żywa, z drugiej zaś odarta ze skóry i mięśni czaszka. Na niej wzorują się jeszcze niekiedy współcześni rzeźbiarze z Tócuaro, przy wyrobie masek diabłów. Wtedy odpowiednio, jak w przypadku maski diabła, żywa część twarzy jest pomalowana na czarno. Całość otaczają natomiast powykręcane węże i jaszczurki. Zdarza się, że z twarzy i czaszki wystają rogi.

Meksykańska maska diabła
Meksykańska maska diabła

Po podboju Meksyku, w dalszym ciągu używano masek podczas religijnych świąt. Niemniej jednak, każda maska łączyła w sobie jakieś starożytne wierzenia z wprowadzanym katolicyzmem (np. odbijała demony starożytnych plemion oraz katolicką wiarę w diabła). Wskutek tego, nigdy wcześniej nie spotykane stworzenia zaczęły wychodzić spod dłut rzemieślników . W miejscowości Tócuaro nad jeziorem Pátzcuaro, do dnia dzisiejszego, podczas corocznej fiesty z okazji święta Matki Boskiej Gromnicznej, używa się masek diabłów. Drugiego dnia odbywa się taniec pasterzy (danza La Pastorela) . Biorące w nim udział maski diabłów stanowią prawdziwe dzieła sztuki. Co prawda maskę posiada również posiada pustelnik, lecz jest ona niezwykle prosta, przedstawia twarz starego człowieka z pomalowaną na złoto brodą i włosami. Archanioł i zwykli ludzie występują bez masek. O wiele bardziej przyciągają wzrok postacie przedstawiające zło, ponieważ to ono ma zostać w spektakularny sposób pokonane.

Początkowo maski diabłów były niezwykle proste. Z czasem jednak zaczęto dodawać maskom nowe elementy. Poszczególne elementy masek mają swoją symbolikę. Rzeźbiarze, tłumacząc ich znaczenie, chętnie odwołują się do tradycji Indian Tarasco. Jednak każdy z nich wyjaśnia symbolikę konkretnych detali nieco odmiennie, zgodnie ze znanym sobie kluczem, nie zachowały się bowiem dokładne źródła dotyczące zastosowania masek w obrzędowości Indian Tarasco. Mimo to została ustalona pewna ogólna symbolika masek diabłów, związana głównie z tematyką życia i śmierci.

Meksykańska maska diabła
Meksykańska maska diabła

Podstawę maski stanowi twarz diabła. Otaczające ją detale mają potęgować grozę. Twarz diabła jest pomalowana na czarno. Policzki często przecina kilka białych szram. Z wykrzywionych w szyderczym grymasie ust wysuwa się długi, wąski, czerwony język i złowieszczo wystają ostre kły. Oczy maski świecą bielą, kontrastującą z ciemnym błękitem tęczówek i czerwonym obrysem, nadającym krwiożerczy wygląd. Patrzą zazwyczaj na boki, jakby diabeł czaił się do skoku. Ogromne oczodoły otaczają oko. Czasami zamiast gałek ocznych pojawiają się małe czaszki z wyszczerzonymi zębami. Mogą one symbolizować ludzkie dusze zagarnięte przez diabła. Z głowy wyrastają rogi, proste lub kręte. Niektórzy rzeźbią okręcone wokół rogów postaci małych diabełków, nadając w ten sposób masce pandemoniczny wygląd. Często pionowo przez środek maski zwiesza się ludzki szkielet, (symbolizujący umarłego, o którego duszę właśnie toczy walkę diabeł), jaszczurka lub postać kobiety opętanej przez diabła. Wtedy nie widać języka ani kłów, jednak niepokój wywołują oplatające głowę diabła węże (zwierzęta kojarzone z diabłem) lub jaszczury. Mają one najbogatszą symbolikę. Z jednej strony oznaczają śmierć, gdyż ich ukąszenie może się okazać śmiertelne, z drugiej zaś, jad dozowany w odpowiednich ilościach ma siłę leczniczą, przywraca do życia. Jednocześnie wąż jest symbolem podstępu oraz grzechu. Bardzo często na czole umieszczona jest sowa, nietoperz lub jaszczurka z dwoma głowami. Sowy symbolizują niepokój. Mogą one przynieść zarówno dobry jak i zły los, lecz człowiek nigdy nie jest pewien, który jest przeznaczony właśnie jemu. Podobne znaczenie mają żaby i nietoperze. Ich przeciwieństwem jest symbolizująca spokój jaszczurka. Po bokach zaś rzeźbiona jest misterna, niezwykle dynamiczna plątanina wężowych i jaszczurzych ogonów. Nie tylko diabeł, ale również i zwierzęta walczą między sobą o los człowieka. Rzadko udaje się jednak zmieścić te wszystkie elementy na jednej masce. Ogólnie rzecz biorąc, maski diabłów mają na celu ukazanie ułomności (fizycznych i moralnych) postaci, które je noszą.

Meksykańska maska diabła
Meksykańska maska diabła

W regionie jeziora Pátzcuaro popularny jest również taniec staruszków (Viejitos). Używa się do niego masek przedstawiających twarze starych mężczyzn. Rysy twarzy staruszków są całkowicie skonwencjonalizowane. Pociągły kształt, duże, wyraziste oczy, długi, haczykowaty nos i uśmiechnięte usta ukazujące szczerby między zębami. Na policzkach i czole robi się kilka nacięć imitujących zmarszczki. Maskę maluje się na różowo. Przy ich rzeźbieniu nie ma miejsca na dowolność. Wygląd maski jest ściśle określony. Podobnie rzecz się ma z groźnie wyglądającymi maskami byków, używanymi w okresie karnawału.

dr Marta El Marakchi

Related posts

Leave a Comment