Język Koranu. O stylach w arabskiej kaligrafii

Arabska kaligrafia (Fot. Nick in exsilio / Foter)

Na przełomie dżahilijji i islamu ludność arabska mówiła dialektami, równocześnie wykształcił się wspólny język (klasyczny język arabski), przyjęty w administracji i literaturze. Napisany w nim został Koran, dlatego też ma wysoką rangę. Jest on również językiem poezji beduińskiej, która uchodzi za bezcenny zabytek literatury arabskiej.

Język arabski należy do grupy języków semickich (które z kolei przynależą do rodziny języków chamitosemickich – od imion synów Noego: Chama i Sema). Należy on do najpóźniej zaświadczonych języków semickich. Pierwsze inskrypcje w języku arabskim pochodzą z przełomu VII i VIII wieku, co ściśle wiąże się z powstaniem islamu. Do zapisu tego języka stosowano wówczas pisma południowoarabskiego. Pismo arabskie jest nazywane protoalfabetycznym, ponieważ nie zapisuje wszystkich dźwięków, jedynie spółgłoski i samogłoski długie, ale każdy zapisywany dźwięk ma tylko jeden znak. Języki semickie cechują sylaby zaczynające się od spółgłosek, natomiast samogłosek bardzo łatwo się domyślić przy odczytywaniu tekstu. Język arabski, podobnie jak w przypadku większości języków semickich, zapisywany jest od strony prawej do lewej. Natomiast wymowa ma charakter systemu dźwiękowego, ponieważ w języku arabskim występuje wiele spółgłosek o tylnej wymowie, powstających w krtani, czy gardle.

Kaligrafia arabska zaczęła się kształtować wraz z momentem rozwoju islamu i stanowi jeden z ważniejszych elementów kultury arabskiej. Alfabet arabski składa się z 28 liter zapisywanych id prawej do lewej strony. W zapisie litery łączą się ze sobą, toteż każda z nich ma 4 formy zapisu, w zależności od miejsca w wyrazie : na początku, w środku, na końcu lub jako litera wolnostojąca. Pismo kufickie jest jedną z najstarszych form kaligrafii arabskiej. Jego korzenie sięgają Mezopotamii. Styl ten charakteryzują kąty proste i geometryczne wzory. stąd nazwa „pismo kwadratowe”. Pismo kufickie używane było w głównej mierze do zapisu najstarszych egzemplarzy Koranu w okresie od VII do X wieku, a także do tworzenia inskrypcji na ścianach meczetów.

Flaga Iraku – napis „Allah Akbar” (Bóg jest wielki) w stylu kufickim
Flaga Iraku – napis „Allah Akbar” (Bóg jest wielki) w stylu kufickim

Sury koraniczne są zapisywane również w stylu thuluth (suls), który powstał w XVII wieku za czasów kalifatu umajjidzkiego. W piśmie tym poszczególne litery są niejednokrotnie oddzielone od reszty wyrazu – zapisane nad, lub pod nim, przeplatając się z samogłoskami należącymi do innego słowa. Całość tworzy szczelnie wypełniony obraz i bardzo często bywa motywem dekoracji świątyni islamskich, czy pałaców.  Styl thuluth był używany głównie w celu wyróżnienia w tekście istotnych fraz, tytułów, czy inskrypcji.

Krótka modlitwa islamska zapisana w stylu thuluth
Krótka modlitwa islamska zapisana w stylu thuluth (Rys. Wikipedia)

W przeciwieństwie stylu thuluth, pismo kancelaryjne – diwani, rozwinięte przez Turków na początku XVI wieku, ma bardzo okrągłe kształty, a poszczególne wyrazy zapisywane są z góry do dołu, niejednokrotnie nachodząc na siebie. Ostatnie litery w wyrazie są najczęściej wydłużone, z przesadą zawijane, a proste kreski zamieniane są na pętelki.

Pismo kancelaryjne – diwani
Pismo kancelaryjne – diwani

W Iranie do dzisiaj najbardziej popularnym stylem kaligrafii arabskiej jest farsi, zawdzięczający swą nazwę historycznej nazwie państwa – Persji. Pismo to charakteryzuje się nieregularną linią, nadmiernym przedłużeniem jednych liter, a skróceniem innych. Można również doszukać się w tym stylu liter obcych klasycznemu językowi arabskiemu, aczkolwiek występujących w wymowie języka perskiego. Rzadko kiedy zmieniana jest sama pisownia rdzenia litery, natomiast bardzo często spotyka się dodatkowe znaki w postaci kropek i kresek nad literami.
W codziennym druku urzędowym zazwyczaj używany jest styl naskhi. Prosta, bardzo proporcjonalna forma kaligrafii arabskiej, zapisywana na jednej linii, stosunkowo łatwa do zapisu i do odczytu, często z pełną wokalizacją.

Kaligrafia arabska – styl naskhi
Kaligrafia perska – styl naskhi

Koran odgrywa ogromną rolę w życiu każdego muzułmanina. Święta Księga islamu definiuje zarówno życie umysłowe, jak i kulturalne w świecie arabskim, toteż zasady w niej zawarte, nawiązania do Boga i proroka Muhammada można usłyszeć w większości codziennych wypowiedzi muzułmanów. Zwroty religijne na stałe wpisały się do języka arabskiego, a sami Arabowie bardzo często używają ich, nie zdając sobie z tego sprawy, bądź nie przywiązując należnej, „religijnej” wagi. Najczęściej używanym zwrotem jest alhamdulillah, co znaczy dzięki Bogu. Formuła ta jest nierzadko stosowana zamiennie do słowa shukran, co oznacza dziękuję. Kolejnym, bardzo popularnym zwrotem jest arabskie yalla, które kojarzy się głównie z pośpieszaniem kogoś, a zwyczajowo używane jest niemal w każdej sytuacji jako między innymi zamiennik pożegnania. Wyrażenie to pochodzi od połączenia dwóch słów Ya Allah, co znaczy Mój Boże. Formułą, którą często posługują się wyznawcy islamu jest inshallah (jak Bóg da; w gestii Boga). Arabowie posługują się tym zwrotem w sytuacjach, w których pada obietnica załatwienia czegoś (nadawca podejmuje się sprawy, aczkolwiek wszystko na świecie leży w gestii samego Boga, więc gdy nie zostanie ona pomyślnie załatwiona, jest to znak, iż najwidoczniej taki był zamiar Boga).  Z ust muzułmanów równie często można usłyszeć wezwanie Allahu Akbar! (Bóg jest wielki). Wypowiadający te słowa podkreślają, że Bóg jest większy niż cały świat. Nic nie jest w stanie dorównać Jego wielkości. Również ta formuła znajduje się w Koranie i ma swoje miejsce w kulcie muzułmańskim. Stanowi ona część wezwania na modlitwę oraz jest wkomponowana w tekst rytualnych modlitw.

Język arabski, jako język islamu wpłynął na wszystkie języki muzułmańskiego kręgu kulturowego (perski, urdu, suahili, indonezyjski), w których prawie 70 proc. leksyki stanowią zapożyczenia. W językach europejskich również można się doszukać wiele zapożyczeń z języka arabskiego: słownictwo związane z kulturą religijną muzułmanów, terminologia naukowa, czy nazewnictwo astronomiczne. Obce wyrazy zaczynające się od al z dużym prawdopodobieństwem pochodzą z języka arabskiego (np. algorytm, czy algebra).

Natalia Rani Junik

www.ranijunik.blogspot.co.uk

Zapisz

Related posts

Leave a Comment